YAĞDA ERİYEN VİTAMİNLER

A VİTAMİNİ

            Primer A vitamini  yetersizliğinin en sık nedeni bunun diyette uzun süre eksik kalmasıdır. Günümüzde 500 milyon çocuk A vitamini yetersizliği rizikosu altındadır.

            A vitamini  yetersizliği sekonder ola-rak emilim (çölyak hastalık, kistik fib-roz, giardiasis, kolestatik hastalıklar vb.), taşınma (protein-enerji malnütris-yonu), karotenin retinole dönüşememesi (hipotiroidi, diabetes mellitus, aneroksiya nervoza vb.) ve depolanma'daki (PEM, kara-ciğer hastalıkları bozukluklardan  kaynaklanır.

            A vitamini; retinoidler adı verilen bileşiklerin (ß-karoten, retinal, retinol, retinoik asit esterleri) ortak adıdır. Bitkilerden alınan ß-karoten ince bağırsakta  retinale dönüşür. Retinal ise retinol ve retinoik asit esterlerine çevrilir.

            Retinolün aktivitesi ß-karotenden 6 kez daha fazladır. Bu nedenle bitkilerden aşırı şekilde ß-karoten alınması zehirlenmeye neden olmaz.

            Retinol daha çok balıkyağı, karaciğer, yumurta sarısı, tereyağ ve kremada bulunur. ß-karoten  ise yeşil yapraklı sebzeler, havuç ve narenciyede bulunur.

A vitaminin çok büyük bir bölümü  karaciğerde retinil palmitat olarak depolanır. A vitamini,  retinol bağlayıcı protein (RBP) ve prealbümine (transtiretin) bağlanarak plazmada dolaşır.

A vitamininin fonksiyonları

            Retinoik asit görme ve üreme fonksi-yonlarında etkisizdir. Diğer retinoidler aşağı-daki bütün fonksiyonları yerine getirirler.

1. Büyüme

            Normal plazma retinol düzeyleri 20-50 µmol/L'dir.  Retinol düzeyleri 10-19 µmol/L arasında iken nospesifik klinik belirtiler ortaya çıkmaya başlar.

            Tad tomurcuklarının keratinizasyonu nedeni ile iştah azalır,  büyüme yavaşlar. Apati, mental gerilik, hepatosplenomegali ve kafa içi basıncı artışı gibi semptom ve bulgular bulunabilir.

2. Görme

            Retinada çomak hücrelerinin  fotoreseptör pigmenti olan rodopsin, opsin proteinine bağlı retinalden oluşmuştur.

             Retinol düzeyleri <10µmol/L iken spesifik göz bulguları ortaya çıkar. Başlangıç-ta karanlığa uyum bozulur ve daha sonra gece körlüğüxe "gece körlügü" (tavuk karası)  gelişir. Hastalığın ilerleyici evrelerinde kornea kurur (kserosis), yumuşar (keratomalasi) ve üzerinde patognomonik gri renkli plaklar (Bitot lekeleri) oluşur.

            Daha ileri olgularda göz küresi per-fore olur (bulber ftizi) ve körlük gelişir. Dünya çocuklarının 3  milyonunda kseroftalmi ve  0.5 milyonunda ise ağır göz hasarı ve körlük vardır. Körlerde mortalite % 50'dir.

3. Epitelizasyon

            A vitamininin normal epitelizasyonun devamında ve müküs salgılanmasın-da önemli fonksiyonları vardır. Eksikliğinde epitel metaplazisine bağlı bulgular olur.

            A vitaminini yetersizliğinde başta solunum yolu enfeksiyonları, gastroenteritler ve idrar yolu enfeksiyonları olmak üzere enfeksiyonların şiddeti ve sıklığı artar. Akut infeksiyonlar sırasında  (özellikle kızamık) retinol ve retinol bağlayıcı protein düzeyleri  iyice düşer.

4. Üreme

            Retinol ve retinal erkeklerde sperma-togenezi destekler, kadınlarda düşüğü engeller.

            Tedaviye 1.,  2. ve 10. günlerde ağızdan ya da İM 200.000 İÜ A vitamini  verilerek başlanır. Daha sonra yetersizlik belirtileri kayboluncaya kadar günde10. -20.000 İÜ vitamin ile tedaviye devam edilir.

            Diyetle bol miktarda ß-karoten alan toplumlarda akciğer, kolon ve deri kanserleri ile kardiyovasküler hastalıklar daha az görülür. Bu durum A vitamininin antioksidan ve bağışıklık işlevlerini modüle edici etkilerine bağlanmaktadır. 

            Akne, posariasis ve promiyelositik lösemi(?) tedavisinde retinoik asit esterleri kullanılmaktadır.

A HİPERVİTAMİNOZU

 Günde 300.000 İÜ'nin üzerindeki dozlar akut, uzun süreli daha düşük dozda-ki kullanımlar ise kronik zehirlenmeye yol açar. Yiyeceklerde bulunan ß- karotenin fazlalığı toksik bulgulara yol açmaz.

 A hipervitaminozu, deride kuruma (ksantosis cutis) ve çatlaklar, saç dökülmesi, konjonktivada kanama  iştahsızlık, büyüme geriliği,  hepatosplenomegali, metafizlerde erken kapanma ve kemikte şişlikler (hiperos-toz), periostite bağlı kemik ağrıları ve KİBAS (psödotümör serebri) gibi semptom ve bulgulara neden olur.

Gebelik  döneminde  fetal hasara (teratojenik) neden olmamak için annelere profilaktik dozların üstünde (5000 İÜ/gün'ün üzeri) A vitamini verilmemelidir.